Othello

Othello

Kıskançlığın Yeşil Gözlü Canavarı

Venedik’in saygın generali, Mağribi (Kuzey Afrikalı) kökenli Othello ile Venedikli soylu bir senatörün kızı Desdemona arasındaki yasak aşk, nefret dolu bir entrikanın kurbanı olur. Shakespeare’in 1604 yılı civarında yazdığına inanılan Othello, ilk kez 1604’te Londra’nın Whitehall Sarayı’nda sahnelenmiştir .

Oyun, daha önce de belirtildiği gibi, İtalyan yazar Cinthio’nun “Gli Hecatommithi” adlı eserindeki bir öyküye dayanır . Ancak Shakespeare, bu öyküye kendi dehasını katarak ona bambaşka bir boyut kazandırmıştır.

Othello, belki de Shakespeare’in en sarsıcı ve en “kapalı” trajedisidir. Bir anlamda bir “oda trajedisi”dir ; olaylar Venedik’ten Kıbrıs’a taşınır ve yoğunlaşır. Dört ana karakter (Othello, Desdemona, Iago, Emilia) arasındaki ilişkiler, oyunun merkezini oluşturur. Othello, aynı zamanda, dönemi için oldukça cesur bir konuyu, ırkçılığı ve bir yabancının toplum tarafından nasıl dışlandığını ele alması bakımından da önemlidir.

Shakespeare’in bu oyunu, insanın en temel ve en yıkıcı duygularından biri olan “kıskançlık” üzerine kurulmuştur. Iago’nun “kıskançlık, yeşil gözlü bir canavardır” sözü, oyunun temasını özetler niteliktedir. “Othello” ayrıca, edebiyat tarihinin en büyük kötü karakterlerinden biri olan Iago ile ünlüdür .

Karakterler: Kıskançlığın Kurbanları ve Mimarı

1. Othello

Venedik Cumhuriyeti’nin hizmetindeki Mağribi (Kuzey Afrikalı) general. Olağanüstü askeri yetenekleri sayesinde Venedik ordusunun başkomutanlığına kadar yükselmiştir. Venedikli soylu bir senatörün kızı olan Desdemona ile gizlice evlenir. Oyunun başında kararlı, kendinden emin, saygın ve aşıktır. Desdemona’ya olan sevgisi o kadar büyüktür ki, onu dünyanın her şeyinden üstün tutar.

Ancak Iago’nun zehirli fısıltıları, Othello’nun güven duygusunu temelinden sarsar. Zamanla, kıskançlık hastalığına yakalanan kahraman, karısının masumiyetine olan inancını yitirir. Onun dönüşümü, aklı başında bir generalden, bir canavara dönüşmesi, Shakespeare’in “kıskançlık” psikolojisini ne kadar derinlemesine işlediğini gösterir. Othello, trajik bir kahramandır; çünkü kendi yıkımına neden olan şey, kendisidir, yani içindeki kıskançlıktır.

2. Desdemona

Venedikli senatör Brabantio’nun kızı. Othello ile aşk evliliği yapmış, nazik, sadık, saf ve cesur bir genç kadındır. Othello’ya olan sevgisi o kadar kuvvetlidir ki, babasının gazabını ve toplumun dışlamasını göze alır. Othello’nun yanında Kıbrıs’a kadar gider.

Desdemona, oyun boyunca pasif bir karakter değildir. Cassio’nun işine geri alınması için Othello’ya ısrarla aracılık eder. Ne yazık ki, bu iyi niyetli ısrarları, Iago’nun kurduğu tuzağın bir parçası haline gelir. Desdemona’nın masumiyetine ve sadakatine olan inanç, Othello’nun gözünde, giderek bir ihanetin kanıtına dönüşür. Ölene kadar da Othello’ya olan sevgisini yitirmez. Onu öldürenin elinde, “Masum bir şekilde ölüyorum” diyerek, masumiyetini son nefesine kadar korur.

3. Iago

Shakespeare’in yarattığı en karmaşık, en soğukkanlı ve en kurnaz kötü karakterlerden biridir. Othello’nun bayraktarıdır (yardımcısı). Othello’nun, teğmenlik görevini deneyimsiz Cassio’ya vermesine öfkelenir ve intikam yemini eder.

Iago’nun kötülüğü, kıskançlıktan mı, ırksal nefretten mi, yoksa saf bir fenalıktan mı kaynaklanır? Bu soru, edebiyat eleştirisinin en çok tartışılan konularından biridir . Yaptığı her şeyi, “Ben, kötü değilim, sadece adaletimi arıyorum” söylemiyle meşrulaştırmaya çalışır . Başkalarını birbirine düşürmek için yalan söyler, entrika çevirir, rol yapar ve sonunda hiçbir şey olmamış gibi davranır. Iago, oyunun sonunda yakalanır, sorguya çekilir, ama işkence yapılmasına rağmen ağzından tek bir söz çıkmaz, nedenini söylemez. Bu sessizlik, onun kötülüğünü daha da ürkütücü hale getirir.

4. Emilia

Iago’nun karısı ve Desdemona’nın hizmetçisi ve sırdaşı. Emilia, Desdemona’nın tam tersine, hayatı olduğu gibi kabul eden, gerçekçi ve alaycı bir kadındır. Başlangıçta kocasının planlarından habersiz olsa da, sonunda ahlaki duruşuyla öne çıkar. Desdemona’nın katledilmesinin ardından Iago’nun oyununu ifşa eder ve bu yüzden kocası tarafından öldürülür. Emilia’nın bu son anda gösterdiği cesaret, oyunun en etkileyici anlarından biridir.

5. Michael Cassio

Othello’nun teğmenidir. Yakışıklı, kibar, iyi kalpli ve Desdemona’ya saygılıdır. Iago’nun kıskançlık planının ana kurbanlarından biridir. Iago, Cassio’yu sarhoş edip bir kavgaya karıştırarak Othello’nun gözünden düşmesine neden olur. Cassio, Desdemona’nın yardımını ister, bu da Iago’nun tuzağının en önemli parçasıdır.

6. Roderigo

Desdemona’ya âşık olan zengin, ama aptal bir Venedikli soyludur. Desdemona’nın Othello ile evlenmesine çok öfkelenir. Iago, Roderigo’nun bu aşk acısını ve parasını kullanarak onu planlarına alet eder. Sonunda Iago tarafından öldürülür.

7. Brabantio

Desdemona’nın babası, Venedikli bir senatör. Kızının Othello ile evlendiğini öğrenince çok öfkelenir ve Othello’yu büyücülükle suçlar. Dük’ün onayını alamaz. Vedalaşırken Desdemona’ya “Ona dikkat et kızım, Mağribi, Mağribi’dir” diyerek, toplumun önyargısını temsil eder .

Özet: Bir Yalanlar Ağı

Oyun, Venedik’te başlar. Iago, Othello’nun teğmenlik görevini kendisi yerine Cassio’ya verdiği için ona kin beslemektedir. Onu mahvetmek için bir oyun oynamaya karar verir. Iago’nun kullandığı ilk kişi, Desdemona’ya âşık olan zengin soylu Roderigo’dur. Iago, Roderigo’ya Desdemona’yı elde etmesine yardım edeceğini söyleyerek onu kandırır ve ondan para alır.

1. Perde – Düğüm:
Iago ve Roderigo, Desdemona’nın babası Senatör Brabantio’nun evinin önüne giderek, kızının Othello ile kaçtığını söylerler. Brabantio çok öfkelenir. Othello, “iş” nedeniyle (Kıbrıs’ta bir Türk donanmasının tehdidi) Dük’ün huzuruna çağrılır. Brabantio da gelir ve Othello’yu kızını büyüleyerek kaçırmakla suçlar. Othello, kendini savunur ve Desdemona’nın gönüllü olarak onunla geldiğini söyler. Desdemona, çağrıldığında Dük’ün huzurunda aynı şeyi doğrular. Dük, Othello’yu haklı bulur ve ona Kıbrıs’ın savunmasını üstlenmesi için derhal yola çıkmasını emreder. Desdemona da onunla birlikte gider. Iago, karısı Emilia’yı da Desdemona’ya hizmetçi olarak götürmesini önerir ve onu da Othello’nun gemisine yerleştirir. Iago, Roderigo’ya Venedik’te beklemesini söyler.

2. Perde – Oyun Başlıyor:
Kıbrıs’a vardıklarında, Türk donanmasının bir fırtınada batmış olduğu haberini alırlar. Othello, karaya çıkar ve Desdemona ile mutlu bir şekilde kucaklaşır. O akşam bir kutlama düzenlenir. Iago, planını uygulamaya koyar. Cassio’yu sarhoş eder ve Roderigo’yu onunla kavga etmesi için kışkırtır. Kavgayı duyan Othello, Cassio’yu görevinden alır. Rezil olan Cassio, Iago’dan yardım ister. Iago, Desdemona’ya gidip Othello’dan affını istemesini önerir.

3. Perde – Zehir Damlıyor:
Cassio, Desdemona ile konuşur. Desdemona, Othello’ya Cassio’dan bahseder ve onun affedilmesi için Othello’ya söz verir. Iago, Othello’ya, Desdemona’nın Cassio için çok ısrarcı olduğunu fısıldayarak, aralarında bir ilişki olduğu şüphesini uyandırır. Othello, önce bu şüphelere inanmak istemez ama Iago’nun sinsi sözleri aklını kemirmeye başlar. Iago, Othello’ya bir yalan daha söyler. Desdemona’nın kaybettiği ve Cassio’nun evinde bulunan bir mendili, Othello’ya Cassio ile Desdemona arasındaki ilişkinin kanıtı olarak gösterir. (Mendili, karısı Emilia’dan alır; Emilia da mendili Desdemona’nın odasından düşürürken bulmuştur). Bu sahte kanıt karşısında Othello’nun içindeki şüphe, kesin bir inanca dönüşür. Othello, Iago’dan Cassio’yu öldürmesini, kendisinin de Desdemona’yı öldüreceğini söyler.

4. Perde – Nefret, Kıskançlık ve Haksızlık:
Othello, Desdemona’ya soğuk ve sert davranmaya başlar. Desdemona, ne olduğunu anlamaya çalışır. Iago, Cassio ile konuşurken Othello’ya bu konuşmayı duyurur. Cassio, Iago’ya metresi Bianca ile konuşmaktadır. Othello, Cassio’ya Bianca’dan bahsettiğini duyar ve onun Desdemona’dan bahsettiğini zanneder. Öfkeden deliye döner. Bianca, Cassio’nun odasında bulduğu mendili ona fırlatır. Bu mendil, Desdemona’nın mendilidir ve Othello, bunu gördüğünde artık kesin olarak karısının kendisini aldattığına inanır. Othello, Desdemona’ya onu öldüreceğini söyler.

5. Perde – Felaket:
Iago, Roderigo’ya, Cassio’yu öldürmesi için onu kışkırtır. Roderico, Cassio’ya suikast düzenler ama başarılı olamaz. Iago, Cassio’yu yaralar. Roderigo da yaralanır. Iago, Roderigo’yu da öldürür. Othello, Desdemona’yı yatak odasında boğarak öldürür. Emilia içeri girer ve Desdemona’nın öldüğünü görür. Othello, suçunu itiraf eder ve Iago’nun söylediklerini anlatır. Emilia, olanları anlar ve kocasını ele verir. Kaçmaya çalışan Iago, Emilia’yı öldürür. Iago yakalanır. Othello, yaptığından dolayı büyük bir pişmanlık duyar ve intihar eder. Cassio, yeni Kıbrıs valisi olur. Iago ise sorgulanmak üzere Venedik’e götürülür.

Temalar: Oyunun Derinlikleri

Othello, Shakespeare’in en derin temalı trajedilerinden biridir.

• Kıskançlık: Oyunun ana temasıdır. Iago’nun kariyer hırsı ve ırksal nefretle beslenen kıskançlığı, Othello’nun aşk beslediği karısına karşı duyduğu kıskançlıkla birleşir ve yıkıcı bir sona yol açar. Iago’nun “Kıskançlık, kendisiyle beslenen yeşil gözlü bir canavardır” sözü, bu temayı özetler niteliktedir.
• İhanet ve Sadakat: Oyun, ihanetin en uç noktalarını gösterir. Iago, sahte dostluğuyla herkese ihanet eder. Desdemona, Othello’ya son ana kadar sadık kalır. Othello ise en büyük ihaneti yapar; masum karısını öldürür.
• Irkçılık ve Önyargı: Othello, Mağribi olduğu için sürekli farklı bir gözle bakılır. Iago, ondan “Mağribi” diye aşağılayarak bahseder. Brabantio da kızının bir “Mağribi” ile evlenmesine karşı çıkar. Oyun, bir yabancının toplum tarafından nasıl dışlandığını ve bu dışlanmanın yarattığı güvensizliğin bir insanı nasıl yıkıma sürükleyebileceğini gösterir.
• Aldatma ve Görünüş-Gerçek: Iago, tüm oyun boyunca herkese farklı bir yüz gösterir. “Ben iyi biriyim” maskesi arkasında en korkunç planlarını yapar. Othello, Iago’nun “dürüst” olduğuna inanır. Oyun, görünüşün asla gerçeği yansıtmadığını, aldatmanın her yerde olduğunu gösterir.
• Mendil Sembolü: Mendil, oyundaki masumiyetin, sadakatin ve ihanetin bir sembolü haline gelir. Desdemona’nın kaybettiği bu mendil, Othello’nun gözünde sadakatsizliğin kanıtına dönüşür. Mendil, oyun boyunca bir yanlış anlamanın, bir aldatmanın ve bir trajedinin simgesi olarak kullanılır.
• Erillik ve Namus: Othello, karısının sadakatsizliğini bir erkeklik meselesi olarak görür. “Namus” kavramı, onun için o kadar önemlidir ki, onu lekeleyen her şeyi temizlemek zorunda hisseder. Onun namus anlayışı, aslında kendini yok etmesine neden olur.

Unutulmaz Sözler

Othello, Shakespeare’in en çok alıntı yapılan oyunlarından biridir.

1. “O, birini sevdiği için değil, benim sevgime karşılık vermek için beni sevdi.” – I. Perde, 3. Sahne (Othello, Desdemona’nın onu neden sevdiğini açıklarken)
2. “Men should be what they seem.” (Erkekler göründükleri gibi olmalı.) – III. Perde, 3. Sahne (Iago, Othello’ya)
3. “O, be damned, that black devil!” (Lanet olsun o siyah şeytana!) – V. Perde, 2. Sahne (Iago, Othello için)
4. “I kiss’d thee ere I kill’d thee.” (Seni öldürmeden önce seni öptüm.) – V. Perde, 2. Sahne (Othello, Desdemona’nın yanında)
5. “Then must you speak of one that lov’d not wisely but too well.” (Öyleyse (benden bahsederken), seven ama akıllıca değil de çok seven birinden bahsetmelisiniz.) – V. Perde, 2. Sahne (Othello, son sözleri)
6. “I am not what I am.” (Ben neysem o değilim.) – I. Perde, 1. Sahne (Iago, Roderigo’ya)
7. “Reputation, reputation, reputation! O, I have lost my reputation!” (İtibar, itibar, itibar! Ah, itibarımı kaybettim!) – II. Perde, 3. Sahne (Cassio, rütbesini kaybettikten sonra). Bu söz, Cassio için ne kadar önemli olduğunu, ancak Desdemona için hiçbir anlam ifade etmediğini gösterir.
8. “She loved me for the dangers I had pass’d, And I loved her that she did pity them.” (Beni geçtiğim tehlikeler için sevdi, ben de onları acıdığı için sevdim onu.) – I. Perde, 3. Sahne (Othello, Dük’e yaptığı savunmada)

Eserin Önemi ve Etkileri

Othello, Shakespeare’in en popüler ve en çok tartışılan oyunlarından biridir. Irkçılık, kıskançlık, ihanet gibi evrensel temaları, günümüzde bile aynı canlılığını korumaktadır.

• Irkçılık: Othello, belki de Batı edebiyatının ilk büyük siyahi kahramanıdır. Oyun, bir siyahi generalin beyaz bir toplum tarafından nasıl dışlandığını ve bu dışlanmanın yarattığı güvensizliğin nelere yol açtığını gösterir. Bu tema, oyunu günümüzde hâlâ güncel kılan en önemli unsurdur.
• Kıskançlık: Oyun, kıskançlık psikolojisini, bir insanın bir anda nasıl mantığını yitirebileceğini ve bir canavara dönüşebileceğini en çarpıcı şekilde anlatan eserdir. “Kıskançlık, yeşil gözlü bir canavardır” sözü, bu temayı özetler .
• Kadın Karakterler: Desdemona ve Emilia, Shakespeare’in en güçlü kadın karakterlerinden ikisidir. Desdemona’nın masumiyeti ve sadakati, Emilia’nın cesareti ve gerçekçiliği, oyunun zenginliğini artırır.
• Sinema ve Tiyatro: Othello, birçok kez sinemaya ve beyaz perdeye uyarlanmıştır. Laurence Olivier (1965), Orson Welles (1952) ve daha yakın zamanda Laurence Fishburne (1995) gibi büyük oyuncular Othello’yu canlandırmıştır. Ayrıca “Othello” ve “Iago” karakterleri, popüler kültürde de sıklıkla kullanılan arketiplerdir.